Genius Loci

GESTION DU DOMAINE

De la mi-avril au début du mois d’octobre, je suis en mesure de séjourner pratiquement sans interruption dans un domaine abandonné, délabré et vulnérable. Je peux y ranger, nettoyer, tailler les végétaux, peindre, effectuer de petits travaux d’entretien et, surtout, assurer une présence sur place en y vivant temporairement.

Je n’ai besoin que de peu de confort : un peu d’eau courante, de l’électricité et un espace raisonnablement à l’abri de l’humidité et des courants d’air pour dormir me suffisent.

Ma présence permet qu’il y ait quelqu’un sur place pour garder un œil sur le domaine. Elle me donne également la possibilité de documenter, sur une période plus longue, l’atmosphère particulière du lieu.

Je suis une personne sérieuse, dévouée et responsable. Je peux bien entendu fournir des références si vous le souhaitez.

A PROPOS

Depuis toujours, attiré par les lieux chargés d’histoire. Aussi loin que je me souvienne, j’ai toujours été attiré par les vieilles maisons et les lieux historiques. Lorsque, à l’école maternelle, on voulait me motiver, on me promettait une carte postale représentant un château ou une maison hantée. Et pendant que mes petits camarades jouaient aux cow-boys, je traînais dans de vieux cimetières ou dans des fermes abandonnées, qu’on trouvait encore aux Pays-Bas à cette époque.

Au cours des années 1980, j’ai fait de l’auto-stop à travers l’Angleterre, l’Écosse, l’Irlande, puis la France, pour visiter des châteaux, des manoirs, des cimetières et des cercles de pierres, avec l’espoir, lorsque c’était possible, d’y passer la nuit.

J’ai ainsi passé une nuit à Cabaret, dans les ruines d’un château perché au sommet d’une montagne battue par la tempête, près de Lastours, bien avant que les subventions culturelles européennes ne mettent ce lieu sous les projecteurs.

Si je me suis senti attiré tout au long de ma vie par ce genre d’endroits, c’est notamment parce qu’en tant qu’artiste, je suis particulièrement sensible aux atmosphères, et donc à ce que l’on appelle le ‘Genius Loci’

GENIUS LOCI

Dans la religion romaine, un genius était une force divine qui accompagnait une personne, un groupe ou un lieu de la naissance à la mort. Un genius loci pouvait habiter un temple, mais tout aussi bien un lieu profane : une province, une ville, un bâtiment, voire une pièce en particulier.

Tel que je le ressens, chaque espace, qu’il s’agisse d’un bâtiment, d’une pièce, d’une rue, d’un quartier, mais aussi d’un champ ouvert ou d’un endroit dans une forêt, dégage une atmosphère particulière. Il s’agit d’une énergie spécifique qui tient probablement à la combinaison unique d’éléments spatiaux et matériels.

La plupart des gens n’ont pas conscience de cet esprit du lieu, ou ne le perçoivent que de manière inconsciente. Un endroit peut, par exemple, mettre mal à l’aise ou, au contraire, sembler accueillant, sans que l’on puisse vraiment expliquer pourquoi

Après avoir passé toute une vie à errer parmi les cercles de pierres, les tumulus et les fortifications, je considère les domaines des XVIIIe et XIXe siècles, totalement silencieux, abandonnés et isolés, comme les lieux où le Genius Loci parle le plus à mon imagination. Ce sont précisément ces endroits que j’aime visiter. Je peux parcourir tranquillement 800 kilomètres pour finalement découvrir que l’accès au domaine m’est interdit.

POURQUOI?

En tant qu’artiste, j’éprouve un profond besoin de ressentir le Genius Loci propre à chaque lieu, de le rendre visible et, par là même, d’en faire prendre conscience. C’est, à proprement parler, ce que font les artistes : ils voyagent et témoignent de ce qu’ils découvrent. Il y a tant de tendresse et de beauté dans ces lieux que personne ne visite jamais, et tant de dureté et de laideur dans ceux où des milliers de personnes se côtoient chaque jour.

Lorsque, après de longues recherches et de nombreux déplacements, je finis enfin par trouver un lieu, je m’y immerge complètement. J’essaie d’en restituer l’atmosphère au moyen d’enregistrements sonores et vidéo et, lorsque le temps me le permet, de dessins. Il m’arrive de passer des heures dans un jardin devenu sauvage, comme absorbé par lui, avant même d’arriver au manoir lui-même.

TROP, TROP VITE!

Comme beaucoup de ces lieux ne sont pas accessibles, ou ne le sont que très difficilement, je suis souvent contraint de me contenter d’une visite éclair. J’espère alors que la lumière sera favorable et que j’aurai suffisamment de temps pour enregistrer quelque chose de l’atmosphère du lieu. Dans la situation idéale, que je n’ai malheureusement pas encore eu la chance de connaître, l’intérieur de la demeure est encore intact et j’obtiens l’autorisation d’y filmer.

Bien sûr, il m’arrive de me rendre dans des endroits où je ne suis pas autorisé à aller, mais c’est uniquement parce que, autrement, je n’aurais jamais la moindre chance de découvrir ces lieux. J’y suis tellement attaché qu’il ne me viendrait pas à l’esprit d’y dégrader quoi que ce soit, d’y forcer une entrée ou d’en révéler l’emplacement.

Une fois rentré chez moi, je passe des semaines à travailler les images et les sons pour en faire des vidéos. Il m’arrive de composer moi-même la musique, mais l’idéal est que les sons ambiants enregistrés sur place se suffisent à eux-mêmes. Genius Loci.

Contact

Zolang ik me kan herinneren word ik aangetrokken door oude huizen en historische plaatsen. Als ze me op de kleuterschool wilde motiveren dan beloofden ze me een ansichtkaart met daarop een kasteel of spookhuis en toen mijn vriendjes cowboytje speelden hing ik rond op oude kerkhoven of in leegstaande boerderijen, die je toen nog in Nederland had. 

Gedurende de jaren 80 lifte ik door Engeland, Schotland, Ierland en later Frankrijk om kastelen, landhuizen, kerkhoven en steencirkels te bezoeken om er, als het mogelijk was, de nacht door te brengen. Zo heb ik een nacht op een stormachtige bergtop in Cabernet in Lastours doorgebracht, nog voor de cultuursubsidies van de EU er schijnwerpers op richtten. 

De reden waarom ik me gedurende mijn leven zo voel aangetrokken tot dit soort plekken heeft te maken met het feit dat ik als kunstenaar heel gevoelig ben voor sferen en dus ook voor de zogenaamde ‘Genius Loci’   

Genius Loci

In de Romeinse religie was een genius een goddelijke kracht die een persoon, groep of plek van geboorte tot dood begeleidde. Een genius loci kon in een tempel hangen, maar net zo goed op een profane plek: een provincie, stad, gebouw, of zelfs één specifieke kamer.

Zoals ik het ervaar is dat iedere ruimte; een gebouw, een kamer, een straat, een wijk, maar ook een open veld of een plek in het bos, een bepaalde sfeer uitstraalt. Het is een specifieke energie die waarschijnlijk te maken heeft met de unieke samenstelling van ruimtelijke en inhoudelijke elementen. De meeste mensen hebben geen idee van deze spirit of place of soms alleen onbewust: een plek kan bijvoorbeeld niet, of juist wel ok aanvoelen zonder dat je echt kunt verklaren waarom. 

Na een heel leven dwalen langs steencirkels, grafheuvels en forten, beschouw ik de volledig verstilde, verlaten en afgelegen landgoederen uit de 18e en 19e eeuw als plaatsen waar de Genius Loci het meest tot mijn verbeelding spreekt en dat zijn de plaatsen die ik graag bezoek. Ik rij rustig 800 km om er achter te komen dat ik het terrein niet op mag.

Waarom?

Als kunstenaar heb ik sterk de behoefte om de specifieke Genius Loci te ervaren en zichtbaar en daarmee bewust te maken. Het is strikt genomen wat kunstenaars doen: ze reizen en doen verslag. Er is zoveel tederheid en schoonheid in deze plekken waar nooit iemand komt en zoveel hardheid en lelijkheid op plekken waar dagelijks duizenden mensen verkeren.

Wanneer ik na langdurig zoeken en reizen eindelijk iets heb gevonden ga ik helemaal in de plek op. Ik probeer de sfeer vast te leggen door middel van geluid en video opnames en (als de tijd het toestaat) tekeningen. Soms word ik uren in bezit genomen door een verwilderde tuin voordat ik ook maar aan het landhuis zelf toe kom.

Te veel, te snel

Omdat veel van deze plekken niet of nauwelijks toegankelijk zijn moet ik me vaak beperken tot een hit & run en dan hoop ik maar dat het licht meezit en dat ik een beetje de tijd krijg om het vast te leggen. In de meest ideale situatie, (die ik helaas nog niet heb mogen smaken) is de situatie binnen in het huis nog intact en krijg ik de gelegenheid om daar te mogen filmen. 

Uiteraard kom ik soms op plekken waar ik niet mag zijn, maar dat is alleen omdat ik anders nooit een kans zou krijgen om deze plekken te bezoeken. Ik heb deze plaatsen zo lief dat ik er niet aan moet denken om iets stuk te maken, in te breken, of de locatie bekend te maken. In sommige gevallen schijnen de beheerders me toe als pummels zonder respect, die het helemaal niet verdienen om op zo’n schitterende plek te mogen zijn terwijl ik geen kans krijg om het terrein te mogen betreden.

Wanneer ik eenmaal weer thuis ben, ben ik weken bezig om alle beelden en geluiden te bewerken tot video items. Soms maak ik er zelf muziek bij maar ideaal is wanneer het opgenomen omgevingsgeluid genoeg is. In de video’s wil ik de Genius Loci zichtbaar maken.

Geruineerd door restauratie

Het is juist het verval en de vergane glorie die ik wil vastleggen. En ja: mijn hart huilt bij het zien van het vergaan van zoveel moois maar juist dat gevoel is interessant. Het is niet alleen de rouw voor zo’n huis; het huis zelf is een verstilde getuige van als verstilde getuigen van het feit dat ook wij zelf aan het verdwijnen zijn. 

Natuurlijk is het fantastisch wanneer er kopers worden gevonden, die er 2 tot 3 miljoen in willen steken om het van de ondergang te redden, maar ik heb zoveel chateau’s gezien die volkomen door restauratie werden geruïneerd. Het aangeharkte grind, de muren ontdaan van mossen en plantjes, de zwembaden, barrier posts, informatiebordjes en audiovisuele installaties, lampen die automatisch aangaan; werkelijk alles wordt uit de kast getrokken om de Genius Loci de nek om te draaien. 

Aannemers in Nederland spreken over ‘we trekken de geschiedenis eruit’. Dan weet je dat het einde oefening is. Alle geschiedenis, alle mysterie, alle sfeer, alle Genius Loci is weg. De plek is impotent geworden. Wat mij betreft is het huis juist in vervallen en verlaten staat op z’n mooist en het is juist die tijdelijke staat waarin de Genius Loci het meest zichtbaar wordt.  

Urbex

Door de jaren heen is er een trend ontstaan waarbij mensen lege fabrieksterreinen en huizen bezoeken om er met zaklampen binnen te treden. Helaas bezoeken zij ook de lege chateau’s van Frankrijk. Uitzonderingen daargelaten, hebben een aantal van deze mensen geen enkel respect voor deze plaatsen want aan hun materiaal zie je dat ze geen idee hebben van de verstilde schoonheid, noch van de Genius Loci. 

Sensatiezoekers schenden de plekken met drones en zaklampen. Ze koesteren het mysterie niet, maar openbaren haar, stellen haar bloot. Ze verkopen de locaties schaamteloos op internet, waardoor deze kwetsbare huizen door geestelijk minder bedeelden worden geplunderd en getrasht. Tegelijkertijd word ik in dorpjes onheus bejegend of moet ik me verantwoorden dat in niet zo ben. Als een bende plunderaars zorgen deze urbexers ervoor dat deze zeldzame plekken in hoog tempo verdwijnen. Wat dat betreft is er sinds de 14e eeuw niet zo veel veranderd.

Beheer

Van half april tot begin oktober ben ik in staat om vrijwel non-stop op een landgoed te verkeren dat in verlaten, vervallen en kwetsbare staat verkeert. Ik kan opruimen, schoonmaken, snoeien, schilderen, licht onderhoud en vooral tijdelijke bewoning verzorgen. 

Ik heb weinig comfort nodig, een beetje stromend water, wat stroom en een redelijk vocht en tochtvrije ruimte om te slapen zijn genoeg. Ik zorg ervoor dat er iemand aanwezig is die de plek een beetje in de gaten houdt en het stelt mij in staat de speciale sfeer van de plek voor een langere periode vast te leggen. Ik ben toegewijd en verantwoordelijk en indien gewenst kan ik referenties overleggen.